‘Straks snappen we echt bij welke mensen darmkanker uitzaait’ 

Een publicatie in het toonaangevende tijdschrift Nature. Dat is echt een kroon op het werk voor menig wetenschapper. Nederlandse onderzoekers kregen het recent voor elkaar, met hun baanbrekende onderzoek naar de vraag: hoe komt dat een klein deel van darmkankers al uitzaaien in een vroegtijdig stadium? Het mooie is: de donateurs van MDL Fonds hebben ook een bijdrage geleverd aan dit onderzoek.

Darmkanker: zo staat het er nu voor 

“Dankzij het bevolkingsonderzoek wordt darmkanker nu vaker in een vroeg stadium gevonden”, vertelt MDL-arts Leon Moons van UMC Utrecht. “We kunnen snel ingrijpen en behandelen, al met een coloscopie. Daarna kunnen mensen snel weer verder met hun leven. Dat is echt een enorme vooruitgang. Toch zijn we er nog niet. Er is een kleine groep patiënten die uitzaaiingen op afstand krijgt, bijvoorbeeld naar de lever of de longen, zelfs als de kanker in een vroeg stadium wordt gevonden. Het gaat hier over een tot twee procent van de mensen, maar het probleem is: we weten niet wie dat zijn. Wat we nu doen, is dat we tumorweefsel opsturen naar het lab. Als het erop lijkt dat iemand een groter risico heeft op uitzaaiingen, dan volgt een aanvullende behandeling. Dat is bijvoorbeeld een operatie met het verwijderen van lymfeklieren. In de praktijk gebeurt dit nu bij ongeveer een kwart van de mensen, terwijl we dus weten dat maar een tot twee procent van de mensen uitzaaiingen op afstand zullen krijgen. We weten dat die kwart te veel is, en dat we dus mensen overbehandelen, met alle risico’s die daarbij horen. Dat wil je niet doen als het niet echt nodig is. Maar we weten gewoon nog niet precies welke mensen wel en welke niet uitzaaiingen ontwikkelen. Daarom wilde ik daar onderzoek naar doen.”   

Van dood spoor naar nieuwe start 

Het onderzoek van Moons begon al in 2015, met onderzoeksgeld van MDL Fonds. Hij herinnert zich: “Ik wilde onderzoek doen naar darmkanker, om uit te zoeken waarom er uitzaaiingen naar de lymfeklieren ontstaan. Dit onderzoek leidde niet direct tot iets. De relatie tussen uitzaaiingen in lymfeklier, lever of long bleek geen rechte lijn van a naar b. Het was veel ingewikkelder. Zo gaat dat soms in wetenschappelijk onderzoek: je opent dan een deur naar nieuwe kennis, maar meteen daarachter blijkt dan een andere dichte deur te zijn. Toch kan zo’n dichte deur uiteindelijk wel tot nieuwe ideeën en onderzoeksvragen leiden. Dat bleek toen ik in contact kwam met onderzoeker Hugo Snippert. Er was meteen een klik. Toen ik mijn onderzoek aan hem voorlegde, werd hij heel enthousiast. Samen met patholoog Miangela Laclé hebben we een nieuw onderzoeksplan gemaakt."

De donkere middeleeuwen 

Snippert: “Ik vergelijk de tussenstadia van kankers vaak met de donkere middeleeuwen. We hebben vrij goede experimentele modellen om goedaardige en kwaadaardige tumoren te bestuderen, plus we weten dat er uitzaaiingen kunnen zijn. Dus we kennen het begin en het einde van kanker. Maar wat gebeurt er nou in dat midden? Wat zorgt voor de omschakeling van goedaardig naar kwaadaardig, en van kwaadaardig naar uitzaaiingen? Dat begrijpen we niet. Wij wilden juist helemaal bij de omslag van goed naar kwaad starten, dus in het aller-vroegste stadium van kwaadaardige kanker.” Daarom heeft ons onderzoek een unieke aanpak.”

Opmerkelijke vondst 

Hugo Snippert en Leon Moons gingen grondig te werk. Ze maakten een compleet nieuwe biobank van een tiental patiënten, met daarin stukjes tumorweefsel van het vroegste stadium. Dit weefsel lieten ze groeien in het laboratorium als zogenoemde ‘organoïden’, mini-orgaantjes in een kweekschaaltje. Dit is een methode die de eigenschappen van de tumor intact houdt, zodat je kunt nabootsen hoe de tumor zich gedraagt in het menselijk lichaam. Meteen in het begin vonden de onderzoekers al iets opmerkelijks. Snippert: “Wat bleek? In elke vroegtijdige tumor die we bestudeerden zaten al cellen die kunnen wijzen op uitzaaiingen. We herkenden die cellen aan hun foetaal-achtige eigenschappen. Dat is echt nieuw, want de aanwezigheid van deze cellen werd meestal gelinkt aan laat-stadium kankers, het hebben van uitzaaiingen of ongevoeligheid voor kanker-medicijnen. Bijzonder genoeg vonden we deze cellen dus al vanaf het allereerste startschot, maar nogmaals: deze vroege tumoren zijn vrijwel nooit uitzaaiend. De tweede vondst is dus de realisatie dat het hebben van deze zogenoemde oncofoetale cellen niet genoeg is om uit te zaaien, en dat er nog andere criteria zijn waaraan een tumor moet voldoen.” 

Beter behandelen, voor de juiste groep 

Moons vult aan: “De tweede belangrijke stap is dat we zijn gaan kijken naar het gedrag van die cellen in de omgeving van een tumor. We kunnen daardoor nu iets beter verklaren op welk moment een poliep in de darm omslaat naar kwaadaardig.” Snippert zegt: “De volgende stap is om te onderzoeken aan welke tweede criteria een tumor moet voldoen om uitzaaiingen te gaan vormen. We zijn een mogelijke biomarker op het spoor, die uitzaaiingen zou kunnen voorspellen. Dat zou fantastisch zijn.” Moons: “Stel dat we straks in staat zijn om precies de mensen eruit te pikken die mogelijk uitzaaiingen op afstand gaan ontwikkelen. Dan kunnen we deze gericht gaan volgen en behandelen. Daarbij komt nog een groot voordeel. We hoeven dan de grote groep mensen die geen uitzaaiingen gaan krijgen niet meer onnodig te behandelen. We kunnen dus minder behandelen, maar wel gerichter behandelen.”

Lange adem 

Dit veelbelovende en baanbrekende onderzoek startte al in 2015, mede dankzij bijdragen van donateurs. Moons benadrukt het belang van wetenschappelijk onderzoek: “Pas als we echt het ontstaan van kanker begrijpen, kunnen we ook nieuwe behandelingen gaan maken. Het is dus fantastisch dat MDL Fonds hieraan bijdraagt.”  

En is ruim tien jaar onderzoek nou lang? Snippert vindt van niet: “Voor de buitenstaander misschien, maar ik denk juist dat het allemaal heel snel gaat. Met name door de vooruitgang in de technologie zijn er grote sprongen gemaakt. We kunnen nu bijvoorbeeld van elke lichaamscel het collectief van genen dat aan of uitstaat in kaart brengen, dat kon tien jaar geleden echt nog niet.” Moons: “Ons onderzoek gaat zeker door, nu we in zo’n goede flow zitten. Het is geweldig om met Hugo samen te werken, hij kan echt briljante experimenten bedenken.” Snippert werpt tegen: “Oké, ik ben dan misschien de lab-nerd, maar Leon houdt me altijd bij de les. Dankzij zijn ervaring als arts zorgen we dat ons onderzoek echt op de praktijk gericht is. Samen kunnen we vraagstukken oplossen die het leven van mensen gaan verbeteren.”