Op weg naar schone en besloten schooltoiletten

MDL Fonds kreeg al enige tijd signalen over ‘ophoudgedrag’ bij kinderen; dat wil zeggen kinderen die niet op school poepen. Dat kan leiden tot vervelende klachten en zelfs tot medische problemen. We besloten het te gaan uitzoeken, want hoe meer we dit signaal bespraken, hoe vaker we van mensen hoorden dat zij dit probleem bij hun kinderen herkenden.

We lieten een onderzoek uitvoeren door Verian onder 1000 leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs. De resultaten van dit onderzoek presenteerden we bij de start van het schooljaar 2024/2025 aan de media en aan de politiek.

Maar daarmee zijn we er natuurlijk nog niet: MDL Fonds wil de problemen niet alleen op de kaart zetten, maar ook aanpakken en oplossen. We startten met een lobby en het aantal medestanders en ondersteuners nam snel toe. Op deze plek houden we je op de hoogte!

Rondetafelgesprek over oplossingen voor toiletmijdend gedrag onder scholieren

Een prijs voor het schoonste schooltoilet, influencers die praten over poepen, een toilet met een deur en zijwanden van de grond tot aan het plafond: er zijn veel oplossingen denkbaar om het probleem van scholieren die niet op school poepen, aan te pakken.  

Op uitnodiging van MDL Fonds en kenniscentrum Ruimte-OK kwamen vertegenwoordigers van AJN Jeugdartsen, RIVM/LCHV, GGD Amsterdam, GGDGHOR Nederland, Kinderbuikcentrum van het Emma Kinderziekenhuis van Amsterdam UMC, Schoonmakend Nederland en het ministerie van OCW bij elkaar om te brainstormen over oplossingen om het voor scholieren makkelijker en normaler te maken om op school te poepen.   

De deelnemers aan dit rondetafelgesprek wisselden volop ervaringen, knelpunten en mogelijke oplossingen uit. Tijdens de Coronatijd werd er op de scholen veel meer schoongemaakt dan nu, waarbij op de meeste scholen de schoonmaker slechts één keer per dag het toilet reinigt. Meer schoonmaak is dus wel degelijk mogelijk. Naast allerlei maatregelen om de hygiëne te verbeteren, bespraken de deelnemers ook manieren om op school praten over de stoelgang normaler te maken. Ook de inrichting van het schooltoilet kwam aan de orde: alleen als een toilet een deur en wanden van de grond tot aan het plafond heeft, zo veel mogelijk geluidsdicht is en als er een geurspray aanwezig is, zal een leerling voldoende privacy ervaren om op school te poepen. Natuurlijk is het belangrijk om alle oplossingen ook te bespreken met de kinderen zelf, met hun ouders en met de onderwijzers. 

Kenniscentrum Ruimte-OK gaat op basis van dit gesprek werken aan een kennisdocument voor het onderwijs. MDL Fonds blijft, in overleg met alle partijen, op zoek naar oplossingen.  

Onderzoek GGD naar de staat van het sanitair op schooltoiletten

GGD Amsterdam en GGD Gelderland-Zuid hebben op 50 scholen (33 basisscholen en 17 middelbare scholen) de staat van het sanitair bekeken. De belangrijkste uitkomsten:  

• De schooltoiletten voldoen vaak niet aan de basisnormen voor hygiëne en privacy. Zo worden de toiletten op slechts 7 van de 50 scholen twee keer per dag schoongemaakt.  
• Opvallend was dat scholen met een eigen schoonmaker de toiletten consequent als schoon beoordelen. Bij externe schoonmaakdiensten is dit 63,4%.  
• De verhouding tussen het aantal toiletten en leerlingen varieert sterk. Bij één school was dit 1 op 80, maar desondanks was de hygiëne goed op orde, mede doordat de school een eigen schoonmaker in dienst had.   
• De privacy was vaak onvoldoende. Slechts 40% van de deuren en 36% van de tussenwandjes sluiten tot de grond. De rest is aan de onderzijde open. Sommige scholen hebben toiletten met een individuele voorruimte. Dit bevordert de privacy. 
• Toiletten voor de onderbouw zijn doorgaans schoner dan die voor de bovenbouw, vermoedelijk door meer begeleiding bij toiletgebruik.  
• Handenwasbenodigheden zijn niet altijd voorradig. Op sommige scholen moeten kinderen in de klas hun handen wassen, wat onhygiënisch is.  

De aanbeveling op basis van de resultaten:

• Maak de toiletten vaker dan één keer per dag schoon en voer tussentijdse schoonmaakrondes uit. 
• Zorg voor regelmatige controlerondes om vervuiling en tekorten (toiletpapier, handdoekjes, zeep) tijdig te signaleren.  
• Zorg voor een meldsysteem, zodat tussentijdse vervuiling (ongelukjes op het toilet) direct kan worden opgepakt. 
• Leer leerlingen wat toilethygiëne en handhygiëne is (educatiemateriaal) 
• Zorg dat er altijd zeep en eenmalige handdoekjes zijn bij de handenwasgelegenheid van de toiletten. 
• Maak bij voorkeur gebruik van eigen schoonmakers, omdat zij meer betrokken zijn en tussentijds sneller kunnen ingrijpen.   

Vaker schoonmaken en regelmatig controleren zorgt voor schonere en hygiënischere toiletten. Betrokken schoonmaakpersoneel en volledige handenwasbenodigdheden zijn hierbij essentieel. Daarnaast is goede voorlichting aan leerlingen belangrijk voor beter hygiëne en toiletgedrag.  

Status van de schooltoiletten in Nederland in kaart gebracht

Vanuit MDL Fonds in samenwerking met het Kinderbuikcentrum van het Emma Kinderziekenhuis van Amsterdam UMC, is er een enquête opgesteld om de status van schooltoiletten te achterhalen verspreid over Nederland. De enquête ingevuld door 80 basis- en middelbare scholen. De belangrijkste uitkomsten: 

• Schooltoiletten zijn vaak niet schoon genoeg en bieden weinig privacy. Scholen geven de hygiëne gemiddeld slechts tussen een 4 en 6. 
• Slechts 18 scholen hebben volledig afsluitbare hokjes.  
• Het aantal toiletten per leerling op de middelbare scholen is lager dan op basisscholen 
• Ruim 75% van de scholen denk dat leerlingen niet durven te poepen, meer dan de helft ziet een taboe rond dit onderwerp. Minder privacy hangt samen met meer vermijdingsgedrag. 
• Diepte-interviews bevestigen dit beeld. Scholen willen verbeteren, maar lopen aan tegen geldgebrek, angst voor vandalisme of het ontbreken van richtlijnen. Er is behoefte aan steun, zoals lesmateriaal, fysieke aanpassingen en voorlichting aan leerlingen en ouders.  

De onderzochte schooltoiletten voldoen vaak niet aan basisnormen van hygiëne en privacy. De open hokjes, vervuiling en het taboe rondom poepen op school kunnen leiden tot ophoudgedrag bij leerlingen. Hoewel scholen de noodzaak zien om dit te verbeteren, worden ze belemmert door beperkte middelen, angst voor vandalisme en het ontbreken van duidelijke richtlijnen.  

Er is daarom behoefte aan concrete richtlijnen en adviezen voor het verbeteren en onderhouden van schooltoiletten. Daarnaast kan educatie over toilethygiëne en toiletgedrag bijdragen aan schonere toiletten en helpen het taboe te doorbreken.  

Oproep verkiezingsprogramma's: geef hygiëne richtlijnen een wettelijke status

Deze zomer hebben we de politieke partijen aangeschreven en gevraagd om een ‘toiletnorm’ in te stellen voor voldoende openbare en opengestelde wc’s in de openbare ruimte. De toiletnorm schrijft voor dat om de 500 meter in winkelcentra en drukke voetgangersgebieden een toilet beschikbaar is. Ook vroegen we de politieke partijen om te investeren in meer besloten en schonere schooltoiletten. Er is momenteel geen toezicht door bijvoorbeeld de GGD of de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd op het handhaven van de hygiënerichtlijnen op scholen. De hygiënerichtlijn voor de toiletten zou een wettelijke status moeten krijgen, zodat er toezicht op kan worden gehouden. De richtlijn voor schooltoiletten is dat de wc’s na ieder dagdeel worden schoongemaakt; in de praktijk blijkt echter dat op de meeste scholen er maar één keer per dag wordt gereinigd. 

Educatiemateriaal ontwikkelen over toiletgedrag en hygiëne voor scholen

We zijn in gesprek gegaan met basisschoolleerkrachten om input te verzamelen voor het educatiemateriaal. Uit de gesprekken blijkt dat het toiletprobleem op scholen wordt herkend, met name knelpunten rond privacy en hygiëne. Er is behoefte aan educatiemateriaal om goed toiletgedrag bespreekbaar te maken, vooral bij jonge kinderen. De leerkrachten geven aan dat dit materiaal visueel, simpel en leeftijdsgericht moet zijn. Posters of korte video’s zijn goede opties. Dit zijn laagdrempelige middelen om te gebruiken, zonder dat het leerkrachten veel extra werk oplevert. 

Wetenschappelijke publicatie onderzoek 'toiletgedrag scholieren'

Op basis van ons onderzoek naar het toiletgedrag van kinderen op scholen werken we, in samenwerking met het Kinderbuikcentrum van het Emma Kinderziekenhuis van Amsterdam UMC, aan het opstellen van een wetenschappelijke publicatie. Aangezien er nog weinig onderzoek beschikbaar is over dit onderwerp, vormt ons onderzoek een waardevolle aanvulling op de bestaande wetenschappelijke literatuur. Het onderzoek wordt binnenkort aangeboden aan een wetenschappelijk blad.

Onderzoek: leerlingen mijden vieze en gehorige school-wc’s

Bij de start van het schooljaar van 2024 was het volop in de media: de helft van de leerlingen van basisscholen en middelbare scholen poept (bijna) nooit op school-wc’s. Ze houden hun behoefte liever op, omdat ze de wc’s te vies vinden of de nodige privacy missen. Bijna de helft van de scholieren (43%) heeft klachten als gevolg van dat ‘ophoudgedrag’. Voor één op de zes van die leerlingen zijn de klachten zo ernstig dat ze een dokter moeten bezoeken. Ruim vier van de tien leerlingen uit het onderzoek geeft hun school-wc een onvoldoende. De leerlingen mijden de school-wc’s omdat ze die wc’s vies vinden en vinden stinken. Uit het representatieve onderzoek, dat werd uitgevoerd onder 1.000 kinderen en jongeren, blijkt dat de gebrekkige hygiëne voor 61% van de ‘ophouders’ een belangrijke reden is om op school niet te poepen.

Volgens artsen van het Kinderbuikcentrum van het Emma Kinderziekenhuis van Amsterdam UMC kunnen scholieren door het ‘ophoudgedrag’ last krijgen van ernstige verstopping, die kan leiden tot buikpijn, misselijkheid en incontinentie. Kinderarts Marc Benninga: "We vinden het aantal kinderen dat buikproblemen zegt te hebben omdat ze hun ontlasting ophouden alarmerend hoog, veel hoger dan we verwacht hadden. En daarom moeten er, wat ons betreft, maatregelen worden genomen om leerlingen een 'veilige poepomgeving’ te bieden.”

Lees hier meer over het onderzoek.

Komende acties

We blijven de komende tijd in gesprek met alle betrokken organisaties. Zo hebben we recent overleg gevoerd met de VNG om te bespreken welke rol de gemeenten kunnen vervullen. Wellicht kunnen de toiletten via lokale Inclusie-agenda’s worden verbeterd. Ook gaan we onderzoeken of we in het kader van het garanderen van de sociale veiligheid op scholen de inrichting van de toiletten kunnen verbeteren. En we zijn continu op zoek naar nieuwe samenwerkingspartners, die het net als wij belangrijk vinden dat kinderen op school zich vrij voelen om naar het toilet te gaan, ook voor de grote boodschap.