Precies doen wat nodig is bij een cyste in de alvleesklier – en niet meer

Wat is zinnige zorg? Dat betekent dat artsen alleen doen wat écht nodig is. Maar ook dat ze durven stoppen met de dingen die niet zinvol zijn. Een goed voorbeeld van dat laatste is het jaarlijks controle-onderzoek voor mensen met een kleine cyste in hun alvleesklier. Dat onderzoek is ingesteld omdat men dacht dat deze mensen een groter risico op alvleesklierkanker hebben. Dat blijkt in de meeste gevallen niet zo te zijn. Daarom wordt het jaarlijkse onderzoek binnenkort gestopt voor mensen met een kleine cyste en geen andere risicofactoren. Donateurs van MDL Fonds kunnen ervoor zorgen dat het effect goed in kaart wordt gebracht. Dankzij de nieuwe regels komt er meer ruimte om de patiënten met écht groot risico op alvleesklierkanker beter te volgen. Zinnige en betere zorg dus. Mede dankzij de donateurs van MDL Fonds.

Bij toeval gevonden

Het kan zomaar gebeuren: bij een onderzoek, zoals een echo of MRI-scan, wordt er een cyste in de alvleesklier gevonden. Meestal gebeurt dit per toeval, zonder dat het klachten geeft. Het is natuurlijk schrikken als je hoort dat er een cyste in de alvleesklier zit. Want heel soms kan dit leiden tot kanker. “Gelukkig is dit zeldzaam”, zegt Djuna Cahen, MDL-arts en assistent-professor in Erasmus MC. “In verreweg de meeste gevallen levert zo’n cyste geen extra gevaar op, zeker niet als het gaat om een kleine cyste, of als er geen alvleesklierkanker in de familie voorkomt. Toch is in het verleden afgesproken dat álle mensen met een cyste in de alvleesklier jaarlijks een MRI-scan moeten krijgen. Een tijdrovend, duur en belastend onderzoek. Belastend voor de patiënt, die toch elke keer het onderzoek moet ondergaan en misschien nerveus is voor de uitslag. En belastend voor de zorg, omdat dit veel tijd en geld kost.”

Durven stoppen

De afspraken rondom deze controles zijn al ruim twintig jaar oud, en ze gelden wereldwijd. “Achteraf zijn die afspraken op een vreemde manier tot stand gekomen”, vertelt Cahen. “Normaal wordt er in de gezondheidszorg goed gekeken of dit soort controles wel echt zinnig zijn. Ook wordt er altijd een eindleeftijd afgesproken. Dat is in het verleden allemaal niet gebeurd. Er was geen enkel bewijs voor het effect van deze jaarlijkse controles, kun je het zo gek bedenken? Waarschijnlijk is deze situatie ontstaan, omdat iedereen weet hoe ernstig het is om alvleesklierkanker te krijgen, en omdat we dat natuurlijk allemaal willen voorkomen. Maar we weten nu uit de beschikbare gegevens dat deze controles echt niet zinvol zijn voor de meeste mensen, omdat het risico op alvleesklierkanker voor hen laag is. Het is moeilijk om zo’n rijdende trein van jaarlijkse controles en internationale afspraken tot stilstand te brengen. Maar gezondheidszorg wordt onbetaalbaar als we niet durven stoppen met maatregelen die niet zinvol zijn. Nederland durft het - als eerste land - aan om te stoppen met deze controles voor mensen met een laag risico.”

Belangrijke data in beeld

Vanaf januari 2027 worden de jaarlijkse controles voor een grote groep mensen met een cyste in de alvleesklier stopgezet. Cahen: “En daar begint mijn onderzoek, dankzij steun van MDL Fonds. Ik ga in kaart brengen wat het effect is op patiënten, hoeveel minder MRI-scans er nodig zijn en hoeveel geld dat precies bespaart. Dat is belangrijk onderzoek, omdat het inzicht geeft in kosten en baten. Zo komen er duidelijke cijfers, en kan de zorg daardoor verbeteren. We weten nu al dat deze jaarlijkse MRI’s in Nederland zo’n 24 miljoen euro kosten. Ik schat in dat we met 50 tot 70% van de jaarlijkse controles kunnen stoppen. Dat is een forse besparing. Geld dat we veel beter kunnen gebruiken voor onderzoek naar mensen die echt een verhoogd risico hebben op alvleesklierkanker. Ik verwacht verder dat mijn onderzoek ook andere landen over de streep gaat trekken, en dat de richtlijnen wereldwijd gaan veranderen.”

Onnodige angst

Cahen heeft patiënten gevraagd hoe het is om jaarlijks deze controle te krijgen. “Het blijkt dat de meeste mensen denken dat ze door hun cyste echt een veel hoger risico hebben op alvleesklierkanker. Ze denken vaak dat hun kans op kanker rond de vijftig procent is, terwijl het werkelijke risico een tot drie procent is. Je kunt je voorstellen dat die jaarlijkse controles dan veel stress en angst geven, terwijl dat niet nodig is. We doen meer kwaad dan goed. Daarbij komt nog dat mensen met een cyste in de pancreas soms uit voorzorg worden geopereerd. Dit zijn zware operaties, met een lang herstel en veel kans op complicaties. Ook kan het gebeuren dat deze mensen na de operatie suikerziekte krijgen. Soms blijkt dat het weggehaald weefsel goedaardig was, dat de operatie achteraf niet nodig was geweest. Dat is natuurlijk wat je als dokter echt niet wil.”

Alle aandacht op de mensen met hoog risico

“Het stoppen met de jaarlijkse controles voor mensen met een laag risico biedt nieuwe kansen. Het zorgt dat artsen hun aandacht kunnen richten op de mensen die écht een verhoogd risico hebben op alvleesklierkanker. Bijvoorbeeld omdat het bij hen in de familie voorkomt, of omdat de cyste afwijkend van vorm en gedrag is. We hebben inmiddels een biobank, waarin we weefsels en sap uit de alvleesklier opslaan van mensen met een verhoogd risico. Op den duur kunnen we uit deze materialen biomarkers halen, stoffen die aanwijzen dat er kanker gaat ontstaan. We zijn hier al ver mee, het is belangrijk onderzoek. De oplossing voor alvleesklierkanker komt steeds dichterbij, met daarnaast meer zinnige zorg.”

Heel korte samenvatting

Mensen met een kleine cyste in de alvleesklier krijgen nu een jaarlijkse controle, met een MRI-scan. Dat is niet zinvol, vinden MDL-artsen. In de praktijk blijkt namelijk dat deze mensen niet een verhoogd risico hebben op alvleesklierkanker. Het onderzoek is een belasting voor de patiënten, het kost ze tijd en het geeft stress. Het is ook kostbaar en legt onnodige druk op de gezondheidszorg. Daarom gaan MDL-artsen hier binnenkort mee stoppen. Onderzoeker Djuna Cahen wil met de hulp van donateurs het effect van deze maatregel heel goed gaan bijhouden. Dat levert belangrijke gegevens op, die overal ter wereld kunnen worden gebruikt.